Czarnowski. "Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego".
Grupa co prawda czerpie wzory z wyznawanej religii, ale też przekształca ją na własny użytek. Powodzenie rozprzestrzeniania się religii w danym środowisku zależało od umiejętności adaptacji do warunków rozwoju i zwyczajów danego społeczeństwa.
Przyjęta religia dąży do urobienia środowiska społecznego według własnego wzoru, jednocześnie to środowisko nie pozostaje bierne i odciska swoje piętno na religii.
Religia to sprawa życia zbiorowego, dopiero później indywidualnego. Nad indywiduum bierze górę członek społeczności. Katolicyzm odgrywał rolę kryterium polskiej narodowości.
Organizacja przestrzenna i kalendarzowa kultu stanowi trzon organizacyjny społeczności. Mieszkańcy jednej parafii odznaczają się szczególną dewocją do jednego patrona. W dniach wielkich odpustów mieszkańcy poszczególnych parafii udają się na miejsce zgromadzenia "kompaniami". Kompanie niosą chorągwie, śpiewają pieśni, za nimi postępuje tłum. Pielgrzymki również odbywają się kompaniami reprezentacyjnymi. Łaska pielgrzyma staje się udziałem całej parafii.
Włościan polski nagina katolicyzm do symboliki i wzruszeń związanych z ziemią, jej uprawą itp. W polskim kulcie ludowym centralne miejsce ma święta Rodzina i Jezus. Maryja to dobra panienka, wstawiająca się za czcicielami u Syna. Jezus i Matka Boska to przede wszystkim rozdawcy łask.
Sensualizm religijny ludu objawia się w czci oddawanej wizerunkom świętych postaci.
Wizerunek Matki Boskiej - "objawienie się obrazu"; ustawianie ośrodków pielgrzymkowych; teatralna organizacja świętych miejsc.
Daty kultów pielgrzymkowych przypadają w czasie określonym przez kalendarz rolnika. Miejsca święte ściągają wiernych w określonych datach. Każda religia ma swój obrzędowy kalendarz i centrum pielgrzymkowe.
Włościan polski zna na pamięć kilka pieśni, ale nie czytuje prawie nigdy Pisma Świętego, nie zna prawd wiary. Sprzeciwia się zmianie form organizacyjnych.
Tekst pisany w latach 30tych XX w. Mimo, że chłop polski w zasadzie wyginął, tekst pozostaje aktualny.
Kościół ludowy; nacjonalizm wyznaniowy; konserwatyzm; kult obrazów; pielgrzymowanie.